Hogano volvéronse comúns advertencias similares, pero o impactante neste caso é que foron feitas hai máis de 30 anos atrás no reporte "Os límites do crecemento". Ese estudo, publicado en 1972 por Donella Meadows e os seus colaboradores no Instituto Tecnolóxico de Massachussetts, cuestionou que fose posible un crecemento económico continuo debido aos límites ambientais.

Eran os tempos das vellas computadoras. Enormes máquinas que ocupaban varias habitacións calcularon a superficie de terra necesaria para alimentar a poboación mundial, e restáronlle as áreas perdidas polo avance da urbanización e outros usos. As computadoras vibraron e lanzaron os seus resultados: en poucos anos podería pasarse dunha situación de abundancia a outra de escaseza de alimentos debido a unha produción que non satisfacía o crecemento exponencial da demanda.

Hogano volvéronse comúns advertencias similares, pero o impactante neste caso é que foron feitas hai máis de 30 anos atrás no reporte "Os límites do crecemento". Ese estudo, publicado en 1972 por Donella Meadows e os seus colaboradores no Instituto Tecnolóxico de Massachussetts, cuestionou que fose posible un crecemento económico continuo debido aos límites ambientais.1 Inmediatamente xerouse unha polémica desde varios flancos. Desde as correntes conservadoras e grupos empresariais rexeitábase a existencia de límites ecolóxicos ao crecemento exponencial da economía, e minimizábanse tanto a redución dos recursos naturais como a importancia dos impactos ambientais. Pero tamén moitos grupos de esquerda naqueles anos cuestionaron o informe, véndoo como unha imposición burguesa ou unha demanda neo-malthusiana que impediría o desenvolvemento dos países do Terceiro Mundo.

Hoxe, a crise dos alimentos e a espiral de crecemento do petróleo, volve pór no tapete aquelas advertencias sobre os límites ambientais que enfrontan as estratexias convencionais defensoras dun crecemento económico continuo.

Aumento de prezos e escaseza de recursos

A evidencia actual sobre os límites na dispoñibilidade de recursos é tan abafadora que ata os máis escépticos deben aceptala. Posiblemente o caso máis coñecido obsérvase cos hidrocarburos. Desde hai anos non se atopan novos xacementos de importancia mentres que o consumo segue a medrar. O prezo do barril aumentou ao rango dos 100 dólares por barril, e aínda que existen moitos factores que explican esa dinámica, xa ninguén pode negar que un deles sexa a redución nas reservas mundiais coñecidas.

No caso dos grans e outros alimentos, a produción mostrou unha tendencia ao crecemento. Por exemplo, estímase que a produción mundial de cereais aumentará un 2.6% en 2008, acadando unha nova marca de2, 164 millóns de toneladas, segundo a FAO. Pero ao tempo, as reservas mundiais caerán ao seu nivel máis baixo en 25 anos, alcanzando os 405 millóns de toneladas en 2007/08. Isto representa un descenso do 5% con respecto ao ciclo anterior.

Namentres, os prezos internacionais dos alimentos non deixaron de medrar. Mentres que en 2006, pagábase aproximadamente US$100 por unha tonelada de millo, a inicios de 2008 o prezo rolda os US$250; o trigo pagábase ao redor dos US$200/ton e alcanzou case os US$500/ton nese mesmo período de tempo, mentres que o arroz, aumentou case ao dobre. Isto explica que o índice de prezos dos alimentos de FAO rexistrase un aumento do 23% en 2007 en comparación cos prezos do ano anterior, mentres que os prezos do 2006 tamén eran superiores aos do 2005. Nos primeiros meses de 2008 os prezos seguen subindo.

A conxuntura tamén actúa no aumento dos prezos agroalimentarios. Podemos citar o caso do ingreso de fondos de investimento e a especulación nos mercados a futuro. Pero unha vez máis, tamén observamos como a crecente demanda volve escasos a estes recursos.

O superciclo das materias primas

O actual aumento dos prezos das materias primas remata alimentando estratexias extractivistas en todo o continente. A envergadura deses aumentos, que se observan non só en hidrocarburos e agroalimentos, senón tamén noutros produtos, como os minerais, levou a soster que nos atopamos nun "super-ciclo" de materias primas.

Defínese como "super-ciclo" a un aumento real no prezo dos commodities, desencadeado por unha demanda sostida, e de polo menos unha década de duración. Esta hipótese é defendida por varios analistas do mundo financeiro, por exemplo o grupo de mercados globais de Citigroup2. O concepto comezou a ser usado en 2005 con particular referencia ao aumento de prezo de minerais como o cobre e ouro. Pero os indicadores de prezos dos produtos agrícolas tamén mostran substanciais aumentos (por exemplo, o índice CRB para produtos agrícolas sinala importantes incrementos).

Isto desencadea outra particularidade da situación actual. Mentres que no pasado os problemas viraban ao redor da perda de mercados exportadores ou a deterioración do prezo das materias primas (un de cuxos exemplos mais lembrados foron as denuncias sobre os termos de intercambio), na actualidade existe unha forte demanda de produtos con altos prezos. Moitos países latinoamericanos gozan desa conxuntura e neles o debate agora reside na distribución dos excedentes económicos desa inserción internacional.

Os impactos e os límites

Este contexto internacional que parece tan atractivo está en realidade moi distorsionado. Os prezos seguen sendo volátiles, en especial polo ingreso de axentes do mundo financeiro que xeran tanto aumentos como caídas. A proliferación de instrumentos financeiras nos grandes exportadores agropecuarios (incluídos Arxentina, Brasil e Uruguai), como os contratos a futuro na soia, contribúen a esa volatilidade.

A competitividade internacional de moitas materias primas está baseada en intensas externalidades sociais e ambientais. Por exemplo, o bioetanol de Brasil logra menores custos de produción pero á conta de empregar man de obra con bajísimos salarios e paupérrimas condicións de emprego. Namentres, o aumento da produción agropecuaria faise á conta de avanzar sobre novas áreas silvestres, xerando un enorme impacto negativo sobre a biodiversidade, ou en intensificar o uso das terras que xa foron usadas en cultivos ou gandería. Pero isto xerará outros impactos ambientais, como aqueles debidos ao aumento no uso de fertilizante (estimándose que o seu consumo crecerá a unha taxa de 2.7% anual ata o ano 2012). Nalgunhas zonas, a aplicación de agroquímicos alcanza os mesmos volumes rexistrados en Alemaña ou Francia. Así mesmo, boa parte das zonas máis fértiles das concas dos ríos Paraná e Uruguai, teñen o mesmo grao de antropización ao observado nas grandes planicies agrícolas de Estados Unidos.

Estes exemplos indican que se enfronta non só un problema de escaseza de recursos, senón tamén de acumulación dos impactos sociais ou ambientais. Noutras palabras, aínda no caso que os recursos non sexan escasos, por exemplo polo achado de novos depósitos de petróleo, o certo é que este tipo de desenvolvemento xera efectos negativos moi intensos, tanto a escala global (como o cambio climático) como a escala rexional en América Latina (por redución de áreas silvestres, grandes cambios nos ciclos ecolóxicos e contaminación).

A resistencia fronte aos límites

Ningunha das advertencias sobre os impactos ou límites ambientais é nova, e desenvolvéronse desde os anos 70. Pero a pesar de todo isto, en América Latina persisten actitudes que rexeitan ou minimizan estes problemas, prevalecendo un mito que concibe ao continente como unha rexión repleta de enormes recursos que agardan por ser aproveitados. Os latinoamericanos estariamos a salvo das restricións ecolóxicas xa que dispón de enormes áreas para cultivar, xigantescos depósitos de minerais e amplos espazos silvestres que amortecerían os impactos ambientais.

Esas posturas defensivas tamén teñen unha longa historia, e un bo exemplo foi a resposta latinoamericana ao informe de Meadows e os seus colaboradores. En efecto, en 1975 presentouse o chamado "Modelo Mundial Latinoamericano", producido por un equipo internacional da Fundación Bariloche (Arxentina)3. Este modelo rexeitaba case todas as conclusións do informe de Meadows, xa que sostiña, por exemplo, que as restricións á produción de alimentos podía superarse expandindo a agropecuaria sobre as áreas silvestres, como a Amazonia, mentres que os límites enerxéticos non existirían debido a que se debería usar enerxía nuclear a gran escala co cal aseguraríanse as necesidades por un prazo practicamente indefinido.

Actualmente repítense posturas similares. Non se pon en cuestión eses límites ecolóxicos, e pola contra inténtase acentuar a explotación de materias primas para aproveitar a actual conxuntura internacional e xerar maiores taxas de crecemento económico. Seguindo esa postura, permítese o avance da fronteira agropecuaria, deféndese o uso de transxénicos, prolifera o licenciamiento de permisos mineiros, e retómanse as discusións sobre o uso da enerxía nuclear. Isto ocorre ao longo de todo o espectro político, desde a defensa da minería que fai o goberno de Alan García en Perú ao rexeitamento de Lula dá Silva dos que intentan deter as represas na Amazonia para "salvar uns bagres"; desde a aposta ás minas de carbón en Colombia ás propostas nucleares de Michele Bachelet en Chile; e así sucesivamente.

Boa parte dos actores políticos senten inmunes a eses límites ecolóxicos, e pola contra, senten que este é o seu momento histórico, e deben aproveitar os altos prezos internacionais para alimentar as súas ansias de crecemento económico. O efecto hipnótico do crecemento material, da apropiación da Natureza para nutrir os fluxos financeiros que nutren á sociedade de consumo, é tan intenso que unha e outra vez se rexeita a evidencia sobre os límites ecolóxicos ao crecemento.

Os exemplos desde outros continentes tampouco son moi alentadores. Por exemplo, o coñecido economista Paul Krugman, confesa que o aumento do prezo nas materias primas resucita o debate sobre o esgotamento dos recursos e os límites ao crecemento, pero que esa é unha cuestión "que case non se oía" desde a década de 1970.4

En realidade Krugman está equivocado nun punto crucial, tal como discutiuse arriba: as advertencias sobre as restricións ambientais ao soño do crecemento ilimitado viñéronse repetindo unha e outra vez nos últimos trinta anos, sumándose tanto nova información como novas voces. Polo tanto o problema non é que non se escoitase moito sobre o asunto coma se non existiron achegues, senón o feito que os economistas tradicionais, os actores políticos, tanto conservadores como progresistas, e moitos outros grupos sociais, non quixeron oír. A actual crise de altos prezos brinda unha nova oportunidade para revisar as bases conceptuais das estratexias de desenvolvemento. Será necesario comezar por aprender a escoitar outras voces.

Notas

1. Meadows, D.H. e colab, 1972, Os límites do crecemento, Fondo Cultura Económica, México.
2. Heap, A. 2005, The Engine of a Commodities Super Cycle, Smith Barney, Citigroup Global Markets.
3. Herrera, A.Ou. e colaboradores, 1975, Modelo Mundial Latinoamericano, Fundación Bariloche, Reimpresión, IDRC e IIED, Bos Aires, 2004.
4. Krugman, P. 2008, Un planeta esgotado, O Universal (México), 1 maio 2008, http://www.eluniversal.com.mx/columnas/71179.html.